*२१ व्या शतकातील क्रांती: प्रमोद झिंजाडे आणि विधवा प्रथा निर्मूलन चळवळ *

 *करमाळा तालुका --प्रतिनिधी*

  *आलिम शेख*

  *टाइम्स 45 न्यूज मराठी*

भारतीय समाजसुधारणेच्या इतिहासात राजा राममोहन रॉय यांनी 'सती प्रथा' बंद करण्यासाठी आणि ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांनी 'विधवा पुनर्विवाहासाठी' केलेले कार्य मैलाचे दगड ठरले. मात्र, २१ व्या शतकातही पतीच्या निधनानंतर महिलांचे कुंकू पुसणे, मंगळसूत्र तोडणे, बांगड्या फोडणे आणि त्यांना शुभकार्यांपासून वंचित ठेवणे अशा अमानुष प्रथा सुरूच होत्या. या मानसिक आणि सामाजिक छळाविरुद्ध सोलापूर जिल्ह्यातील करमाळा येथील ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्ते प्रमोद झिंजाडे यांनी पुकारलेला लढा आज एक देशव्यापी चळवळ बनला आहे.चळवळीची सुरुवात: एका आक्रोशातून जन्मलेला संकल्पया क्रांतीची ठिणगी एका वेदनादायी घटनेतून पडली. प्रमोद झिंजाडे यांच्या एका जवळच्या सहकाऱ्याचे कोरोना काळात अकाली निधन झाले. त्यांच्या अंत्यसंस्काराच्या वेळी, स्मशानभूमीत अवघ्या १५ मिनिटांत काही महिलांनी मिळून त्या मृत व्यक्तीच्या पत्नीचे जबरदस्तीने कुंकू पुसले, बांगड्या फोडल्या आणि गळ्यातील मंगळसूत्र तोडले. तोडल्या जाणाऱ्या बांगड्यांमुळे त्या महिलेच्या हाताला जखम झाली आणि तिचा आक्रोश झिंजाडे यांच्या काळजाला घर पाडून गेला.त्यांनी विचार केला की, पतीच्या निधनाचे दुःख काय कमी असते, म्हणून तिला हा सामाजिक छळ सहन करावा लागतो? या अमानुष प्रथेला कायमचा लगाम घालण्यासाठी त्यांनी स्वतःपासून सुरुवात केली. त्यांनी कायदेशीर स्टँप पेपरवर (Bond Paper) लिहून दिले की, "माझ्या मृत्यूनंतर माझ्या पत्नीला (अलका झिंजाडे) कोणत्याही प्रकारच्या विधवा विधीला सामोरे जावे लागणार नाही आणि तिला सन्मानाने जगू दिले जाईल." त्यांच्या या धाडसी पाऊलाने एका मोठ्या चळवळीचा पाया रचला.

चळवळीचे विविध पातळ्यांवरील व्यापक परिणामप्रमोद झिंजाडे यांच्या या प्रामाणिक प्रयत्नांचे पडसाद स्थानिक गावांपासून ते आंतरराष्ट्रीय स्तरापर्यंत उमटले आहेत:१. ग्राम पातळी: 'हेरवाड पॅटर्न'चा उदयऐतिहासिक ठराव: झिंजाडे यांच्या प्रेरणेतून कोल्हापूर जिल्ह्यातील शिरोळ तालुक्यातील हेरवाड या गावाने ४ मे २०२२ रोजी ग्रामसभेत 'विधवा प्रथा बंदी'चा ऐतिहासिक ठराव एकमताने मंजूर केला. पतीच्या मृत्यूनंतर स्त्रीचे सौभाग्यलेणी न उतरवण्याचा निर्णय घेणारे हे देशातील पहिले गाव ठरले.मानसिक बदल: या ठरावानंतर गावातील महिलांना समाजात मानाचे स्थान मिळाले. त्या आता कोणत्याही शुभकार्यात, सणासमारंभात (उदा. मकर संक्रांतीचे हळदी-कुंकू) मानाने सहभागी होऊ लागल्या आहेत.२. राज्य पातळी: महाराष्ट्र सरकारचे धोरण आणि अंमलबजावणीशासकीय परिपत्रक: हेरवाड गावाची क्रांती पाहून महाराष्ट्र शासनाने १७ मे २०२२ रोजी एक ऐतिहासिक परिपत्रक जारी केले. राज्यातील सर्व २८,००० हून अधिक ग्रामपंचायतींना आपल्या गावात 'हेरवाड पॅटर्न' राबवून विधवा प्रथा बंद करण्याचे आदेश देण्यात आले.हजारो गावांचा सहभाग: प्रमोद झिंजाडे यांच्या सातत्यपूर्ण पाठपुराव्यामुळे महाराष्ट्रातील ७,५०० हून अधिक ग्रामपंचायतींनी आपापल्या गावात विधवा प्रथा अधिकृतपणे बंद केली आहे.ध्वजारोहणाचा मान: झिंजाडे यांच्या मागणीनंतर, राज्यातील अनेक गावांमध्ये स्वातंत्र्यदिन आणि प्रजासत्ताक दिनी गावातील विधवा महिलांच्या हस्ते मुख्य शासकीय ध्वजारोहण करण्याची नवी आणि सन्मान्य प्रथा सुरू झाली आहे.गोव्यामध्ये चर्चा: या चळवळीचा प्रभाव शेजारील गोवा राज्यावरही पडला असून, तेथील विधानसभेतही अशा प्रकारचा कायदा करण्याबाबत सकारात्मक चर्चा झाली.३. राष्ट्रीय पातळी: राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोग (NHRC) आणि संसदेत मागणीNHRC ची अॅलडव्हायझरी: प्रमोद झिंजाडे यांनी नवी दिल्ली येथे राष्ट्रीय अधिवेशन घेतले, ज्याची दखल घेत राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगाने (NHRC) देशभरातील राज्यांसाठी विधवा महिलांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे (Advisory) जारी केली.संसदेत कायद्याची मागणी: केवळ आवाहनाने हा प्रश्न सुटणार नाही, तर सती प्रथा बंदीप्रमाणेच देशपातळीवर 'विधवा कुप्रथा निर्मूलन कायदा' संसदेत मंजूर व्हावा, यासाठी झिंजाडे यांनी केंद्र सरकारकडे मसुदा सादर केला असून त्यांचा लढा सुरूच आहे.४. आंतरराष्ट्रीय पातळी: जागतिक गौरव आणि संदेशमहाराष्ट्र फाउंडेशन (USA) पुरस्कार: प्रमोद झिंजाडे यांच्या या अजोड सामाजिक चळवळीची दखल जागतिक स्तरावर घेतली गेली. अमेरिकेतील नामांकित 'महाराष्ट्र फाउंडेशन (USA)' या संस्थेने त्यांना २०२२ चा 'विशेष समाजकार्य पुरस्कार' देऊन सन्मानित केले.जागतिक पातळीवर अभ्यासाचा विषय: भारत सोडून आफ्रिका आणि आशियातील इतर देशांमध्येही विधवा महिलांबाबत अत्यंत क्रूर प्रथा आहेत. झिंजाडे यांच्या या भारतीय मॉडेलची (Herwad Model) चर्चा आंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार मंचांवर होऊ लागली आहे. भारतात यश आल्यानंतर ही चळवळ जागतिक स्तरावर नेण्याचा त्यांचा संकल्प आहे.

निष्कर्षप्रमोद झिंजाडे यांनी सुरू केलेली ही चळवळ केवळ प्रथा बंद करण्यापुरती मर्यादित नाही, तर ती स्त्रीला तिचे 'मानवी हक्क' आणि 'सन्मान' मिळवून देणारी २१ व्या शतकातील सर्वात मोठी सामाजिक क्रांती आहे. एका संवेदनशील व्यक्तीच्या संकल्पाने गाव, राज्य आणि देशाची मानसिकता कशी बदलू शकते, याचे प्रमोद झिंजाडे हे चालतेबोलते उदाहरण आहेत. त्यांनी लावलेले हे चळवळीचे रोपटे आता वटवृक्ष बनत असून, कोट्यवधी महिलांना सन्मानाने जगण्याची नवी दिशा देत आहे.