वारकरी संप्रदाय आणि संस्कृती

 *करमाळा, तालुका --प्रतिनिधी*

*टाइम्स 45 न्यूज मराठी* 

 *मो:-9850686360*

महाराष्ट्राची संतपरंपरा, भक्तीभाव, समता आणि मानवतेचा संदेश देणारा महान आध्यात्मिक प्रवाह म्हणजे वारकरी संप्रदाय होय. “वारी” म्हणजे  विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी भक्तांनी केलेली पायी यात्रा, आणि “वारकरी” म्हणजे नियमितपणे ही वारी करणारा भक्त. हा संप्रदाय केवळ धार्मिक परंपरा नसून तो महाराष्ट्राच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि नैतिक जीवनाचा आत्मा आहे.

वारकरी संप्रदायाची परंपरा संत ज्ञानेश्वर महाराज, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम महाराज, संत जनाबाई, संत चोखामेळा यांसारख्या महान संतांच्या कार्यातून समृद्ध झाली. या संतांनी समाजाला प्रेम, समता, बंधुता, सदाचार आणि ईश्वरभक्तीचा मार्ग दाखविला. “विठ्ठल” ही भक्तीची केंद्रबिंदू असली तरी या संप्रदायाचा खरा संदेश मानवसेवा आणि समाजप्रबोधन हाच आहे.

पंढरपूरची आषाढी आणि कार्तिकी वारी ही महाराष्ट्राच्या संस्कृतीची अमूल्य परंपरा आहे. लाखो वारकरी टाळ-मृदंगाच्या गजरात, “ज्ञानोबा-तुकोबा”च्या जयघोषात पायी चालत पंढरपूरला जातात. या यात्रेत श्रीमंत-गरीब, उच्च-नीच, जात-पात, स्त्री-पुरुष असा कोणताही भेदभाव नसतो. सर्वजण एकाच दिंडीत, एकाच नामस्मरणात सहभागी होतात. त्यामुळे वारकरी संप्रदाय सामाजिक समतेचे सर्वोत्तम उदाहरण ठरतो.

वारकरी संस्कृतीमध्ये साधेपणा, शिस्त, स्वच्छता, संयम आणि नैतिकता यांना विशेष महत्त्व आहे. वारकरी लोक अभंग, भजन, कीर्तन आणि हरिनाम सप्ताहाच्या माध्यमातून समाजात चांगले विचार पोहोचवतात. संत तुकाराम महाराजांनी आपल्या अभंगातून मानवता आणि सर्वधर्मसमभावाचा संदेश दिला. त्यांनी अल्लाहचा उल्लेख करत म्हटले आहे —

अल्ला देवे अल्ला दिलावे //

अल्ला दर्या अल्ला खिलावे//

या अभंगातून संत तुकाराम महाराजांनी ईश्वर एकच आहे, तो सर्वांचा पालनकर्ता आहे, असा व्यापक मानवतावादी संदेश दिला आहे. वारकरी परंपरेत धर्मांधतेला स्थान नसून प्रेम, सहिष्णुता आणि बंधुभावाला सर्वोच्च महत्त्व दिले जाते.

संत तुकाराम महाराजांचेच हे वचन आजही समाजाला मानवतेची शिकवण देते —

“जे का रंजले गांजले

त्यासी म्हणे जो आपुले”

या ओळींमधून दीन-दुबळ्यांप्रती करुणा, प्रेम आणि सेवा यांचा संदेश दिला जातो. त्यामुळे वारकरी संप्रदाय हा केवळ भक्तीचा नव्हे तर मानवतेचा आणि सामाजिक समतेचाही महान प्रवाह आहे.

औसा येथील श्रीनाथ संस्थानचे पाच पिढ्यापासून आज पर्यंत पिठाधिपती ह भ प गुरुबाबा महाराज औसेकर आणि विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर समिती पंढरपूर चे अध्यक्ष ह भ प गहिनीनाथ महाराज औसेकर यांनीही वारकरी संस्कृती जपण्यासाठी आणि समाजात भक्ती, नैतिकता व सामाजिक ऐक्य वाढवण्यासाठी महत्त्वपूर्ण कार्य करीत आहेत. संस्थानामार्फत चक्रीभजन, कीर्तन, हरिनाम सप्ताह, धार्मिक प्रवचने आणि सामाजिक उपक्रम आयोजित केले जातात. वारकरी परंपरेतील संतविचार सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य संस्थान सातत्याने करीत आहे. ग्रामीण भागातील युवकांमध्ये अध्यात्म, संस्कार आणि समाजसेवेची भावना निर्माण करण्यामध्ये या संस्थेचे मोठे योगदान आहे.श्रीनाथ संस्थानशी मुस्लिम समाजाचे संबंध ही जग जाहीर आहे. कधीही जात, धर्म, पंथ आदीचा विचार या संसंस्थान मध्ये होत नाही.हीच वारकरी संप्रदाय आणि संस्कृती ची खरी परंपरा व संतांना अभिप्रेत आहे. 

वारकरी परंपरेत स्त्रियांचाही मोठा सहभाग आहे. संत जनाबाई, बहिणाबाई यांसारख्या संतस्त्रियांनी भक्ती आणि समाजजागृतीचे कार्य केले. त्यामुळे हा संप्रदाय स्त्री-पुरुष समानतेचाही संदेश देतो.

आजच्या आधुनिक आणि धावपळीच्या जीवनात माणूस तणाव, स्वार्थ आणि भौतिकवादात अडकत चालला आहे. अशा वेळी वारकरी संस्कृती माणसाला प्रेम, शांतता, सहकार्य आणि अध्यात्माची शिकवण देते. वारकरी परंपरा ही फक्त देवभक्ती नसून ती जीवन जगण्याची एक सुंदर पद्धत आहे.

वारकरी संप्रदायाने महाराष्ट्राला संतसाहित्य, अभंग, कीर्तन, भारूड आणि लोकसंस्कृतीचा अमूल्य वारसा दिला आहे. ही परंपरा आजही समाजाला नैतिक मूल्ये आणि मानवतेची प्रेरणा देत आहे. त्यामुळे वारकरी संस्कृती जपणे आणि पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवणे ही आपल्या सर्वांची जबाबदारी आहे.

शेवटी असे म्हणता येईल की, वारकरी संप्रदाय हा महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा प्राण आहे. तो भक्तीबरोबरच मानवता, समता, बंधुता आणि सदाचार यांचे महान विद्यापीठ आहे. “विठ्ठल” नामाच्या आधाराने समाजाला एकत्र आणणारी ही परंपरा खऱ्या अर्थाने भारतीय संस्कृतीचे उज्ज्वल प्रतीक आहे.

------------------

कबीर वाणी 

— म. मुस्लिम कबीर, औसा 

८२०८४३५४१४