*करमाळा तालुका --प्रतिनिधी*
*आलिम शेख*
*टाइम्स 45 न्यूज मराठी*
महाराष्ट्राची ओळख ही केवळ उद्योग, शिक्षण किंवा राजकारणामुळे नाही, तर समृद्ध सण-उत्सवांच्या परंपरेमुळेही आहे. गणेशोत्सव हा महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून समाजाला एकत्र आणण्याचे काम केले. त्यामुळे गणेशोत्सव म्हणजे केवळ मूर्तीची प्रतिष्ठापना आणि विसर्जन नव्हे; तो सामाजिक एकात्मता, कला, संस्कृती आणि सार्वजनिक सहभागाचा उत्सव आहे.
मात्र काळ बदलला तसे उत्सव साजरा करण्याच्या पद्धतीही बदलल्या. पारंपरिक ढोल-ताशा, भजन, कीर्तन, सांस्कृतिक कार्यक्रम यांची जागा अनेक ठिकाणी प्रचंड आवाज करणाऱ्या DJ साउंड सिस्टीमने घेतली. याच पार्श्वभूमीवर विद्याधर बापट यांनी ‘DJ मुक्त गणेशोत्सवा’ची मागणी मांडली आहे. त्यांच्या या मागणीवर सध्या विविध मतप्रवाह व्यक्त होत आहेत. काही जण या मागणीचे समर्थन करत आहेत, तर काहींना ती मान्य नाही.
मात्र येथे प्रश्न केवळ विद्याधर बापट यांच्या मागणीचा नाही. प्रश्न आहे—आपले सण नेमके कसे असावेत?
उत्सवावर बंदी नको; ध्वनीप्रदूषणावर नियंत्रण हवे
DJ मुक्त गणेशोत्सव म्हटले की काहींच्या मनात थेट ‘उत्सवाच्या स्वातंत्र्यावर बंधन’ अशी भावना निर्माण होते. परंतु DJ वर नियंत्रणाची मागणी म्हणजे गणेशोत्सवावर नियंत्रण नव्हे.
गणेशोत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा व्हावा, मिरवणुका निघाव्यात, ढोल-ताशांचा गजर व्हावा, सांस्कृतिक कार्यक्रम व्हावेत; मात्र उत्सवाचा आनंद दुसऱ्याच्या आरोग्याच्या आणि शांततेच्या किंमतीवर मिळू नये, एवढीच अपेक्षा आहे.
सार्वजनिक जीवनात प्रत्येकाच्या स्वातंत्र्यासोबत दुसऱ्याच्या अधिकारांचाही विचार करावा लागतो. आपल्याला उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार आहे; त्याच वेळी एखाद्या आजारी व्यक्तीला शांत वातावरण मिळण्याचाही अधिकार आहे.
वयोवृद्ध, रुग्ण आणि लहान मुलांचा विचार कोण करणार?
गणेशोत्सवाच्या काळात काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत मोठ्या आवाजात संगीत सुरू असते. काही नागरिकांसाठी हा आनंदाचा भाग असू शकतो; पण त्याच आवाजाचा त्रास वयोवृद्ध नागरिक, आजारी व्यक्ती, लहान मुले आणि अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना होऊ शकतो.
रुग्णालये, दवाखाने आणि निवासी भागांच्या आसपास परिस्थिती अधिक संवेदनशील असते. एखाद्या घरात आजारी व्यक्ती उपचार घेत असताना बाहेर मोठ्या आवाजात कार्यक्रम सुरू असेल, तर त्या कुटुंबासाठी उत्सव आनंदाचा न राहता त्रासदायक ठरू शकतो.
गणपती बाप्पांच्या उत्सवात आपल्या समाजातील दुर्बल घटकांच्या वेदनांचाही विचार झाला पाहिजे.
गणेशोत्सव आणि वाहतूक कोंडी
सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे आणखी एक आव्हान म्हणजे वाहतूक व्यवस्थापन.
मोठ्या मंडपांभोवती गर्दी, रस्त्यावर होणारे कार्यक्रम, मिरवणुका आणि वाहनांची वाढलेली संख्या यामुळे अनेक शहरांमध्ये वाहतूक कोंडी निर्माण होते. रुग्णवाहिका, अग्निशमन वाहने किंवा अत्यावश्यक सेवांच्या वाहनांनाही काही वेळा मार्ग काढणे कठीण होऊ शकते.
याचा अर्थ मिरवणुका बंद कराव्यात असा नाही. उलट नियोजनबद्ध मिरवणूक, निश्चित मार्ग, वेळेचे काटेकोर पालन, आपत्कालीन वाहनांसाठी स्वतंत्र मार्ग आणि वाहतूक पोलिसांशी समन्वय यावर अधिक भर देण्याची गरज आहे.
DJ ऐवजी परंपरेचा आवाज का नको?
महाराष्ट्राची सांस्कृतिक परंपरा अत्यंत समृद्ध आहे. ढोल-ताशा, लेझीम, भजन, कीर्तन, प्रवचन, पोवाडे, भारूड, लोककला आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम यामध्येही प्रचंड ऊर्जा आणि उत्साह आहे.
मग उत्सवाचा उत्साह दाखवण्यासाठी केवळ प्रचंड आवाजाची आवश्यकता का भासावी?
आवाजाची तीव्रता वाढली म्हणजे भक्ती वाढते असे नाही.
गणेशोत्सवात सांस्कृतिक स्पर्धा, पर्यावरणपूरक सजावट, सामाजिक उपक्रम, रक्तदान शिबिरे, आरोग्य तपासणी, विद्यार्थ्यांसाठी उपक्रम, महिला व युवकांसाठी कौशल्यविकास कार्यक्रम यांना प्रोत्साहन दिले तर सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा सामाजिक उपयोग आणखी वाढू शकतो.
‘DJ मुक्त’ म्हणजे ‘उत्सव मुक्त’ नव्हे
या विषयावर चर्चा करताना एक गैरसमज दूर करणे आवश्यक आहे.
DJ मुक्त उत्सवाची मागणी म्हणजे गणेशोत्सवाचा उत्साह कमी करण्याची मागणी नाही. ही मागणी ध्वनीप्रदूषण कमी करण्याच्या दिशेने केलेला विचार म्हणून पाहता येतो.
उत्सव असावा; पण तो शिस्तबद्ध असावा.
मिरवणूक असावी; पण वाहतुकीचा पूर्ण बोजवारा उडू नये.
संगीत असावे; पण आजारी व्यक्तींची झोप उडू नये
ढोल-ताशा असावेत; पण ध्वनीची मर्यादा आणि वेळेचे नियम पाळले जावेत
आनंद असावा; पण तो दुसऱ्याच्या त्रासाचे कारण बनू नये.कायदा आणि सामाजिक जबाबदारी दोन्ही आवश्य ध्वनीप्रदूषणाबाबत शासनाने निश्चित केलेले नियम आहेत. उत्सव समित्या, पोलीस प्रशासन, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि नागरिक यांनी त्यांचे पालन करणे गरजेचे आहे.
फक्त गणेशोत्सवावर नियम लावून उपयोग नाही. नवरात्र, दहीहंडी, मिरवणुका, धार्मिक कार्यक्रम, राजकीय कार्यक्रम किंवा इतर कोणताही सार्वजनिक उत्सव—सर्वांसाठी ध्वनीप्रदूषणाचे नियम समान असले पाहिजेत.
नियम असतील तर ते सर्वांसाठी समान असावेत. कोणत्याही एका समाजाला, धर्माला किंवा उत्सवाला लक्ष्य करण्याची भावना त्यामागे नसावी
विद्याधर बापट यांच्या मागणीचा व्यापक अर्थ
विद्याधर बापट यांची DJ मुक्त गणेशोत्सवाची मागणी कोणाला आवडू शकते, कोणाला आवडणार नाही—हा लोकशाहीतील स्वाभाविक मतभेद आहे.
मात्र एखाद्या मागणीशी असहमती असली म्हणून त्या मागणीमागील प्रश्नच नाकारता येत नाही
आजचा खरा प्रश्न असा आहे
आपले सण पुढच्या पिढीला कोणती संस्कृती देणार आहेत?
केवळ मोठ्या आवाजात संगीत वाजवण्याची संस्कृती?
की आनंद, शिस्त, सामाजिक बांधिलकी, पर्यावरणाची काळजी आणि इतरांच्या अधिकारांचा आदर करण्याची संस्कृती?
हा निर्णय समाजानेच घ्यायचा आहे.
गणपती बाप्पांना आवाजाची नव्हे, भावनेची गर
गणेशोत्सव हा महाराष्ट्राच्या अस्मितेचा उत्सव आहे. तो अधिक भव्य होण्यापेक्षा अधिक सुंदर, शिस्तबद्ध आणि समाजोपयोगी होण्याची गरज आहे.
गणपतीसमोर आरती करताना आपण शांततेची प्रार्थना करतो. मग गणपतीच्या नावाने साजरा होणारा उत्सवच दुसऱ्याच्या शांततेचा भंग करणारा का असावा?
भक्तीला मोठ्या आवाजाची गरज नसते.
उत्साहाला ध्वनीप्रदूषणाची गरज नसते.
मिरवणुकीला वाहतूक कोंडीची गरज नसते.
आणि उत्सवाला कोणाच्या आरोग्याचा त्रास करून घेण्याची गरज नसते
म्हणूनच ‘DJ मुक्त गणेशोत्सव’ ही मागणी व्यक्तीविरोधी किंवा उत्सवविरोधी म्हणून न पाहता, महाराष्ट्रातील सण-उत्सव अधिक शिस्तबद्ध, संवेदनशील आणि सर्वसमावेशक करण्याच्या व्यापक चर्चेचा भाग म्हणून पाहण्याची गरज आहे
गणेशोत्सवाचा उत्साह कमी न करता ध्वनीप्रदूषण कमी करणे शक्य आहे. त्यासाठी प्रशासनापेक्षा आधी समाजाची मानसिकता बदलणे आवश्यक आहे.
माझा उत्सव—माझी जबाबदारी’ ही भावना प्रत्येक मंडळाने आणि प्रत्येक नागरिकाने स्वीकारली, तर गणेशोत्सवाचा आनंदही कायम राहील आणि समाजातील प्रत्येक घटकालाही त्या आनंदात सहभागी होता येईल.
कारण शेवटी प्रश्न DJ चा नाही.प्रश्न आहे—आपल्या उत्सवातून आपण समाजाला नेमका कोणता संदेश देतो?
मुक्त पत्रकार
अमर गादिया
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा